Sinema dünyasında yapay zeka tartışmaları tüm hararetiyle devam ederken, bu yeni teknolojiyi sanatsal bir ifade biçimine dönüştüren en cesur ve yenilikçi adımlardan biri Türkiye'den geldi. Yönetmen Gizem Avcıoğlu, namıdiğer Vikki Bardot, Georges Perec’in kült eseri Uyuyan Adam’dan ilham alarak modern bir vizyonla perdeye taşıdığı Uyuyan Kadın (A Woman Asleep) ile bağımsız sinemanın sınırlarını yeniden tanımlıyor.
Alkan Avcıoğlu ile birlikte kaleme alınan ve Spongeworthy stüdyosu çatısı altında hayata geçen film, melankolik anlatısının yanı sıra üretim süreciyle de ezber bozuyor. 50 binden fazla yapay zeka karesinin tek tek işlenmesiyle ve özel ses klonlama teknolojisinin entegrasyonuyla inşa edilen yapım, 36. Cottbus Film Festivali, 63. Antalya Altın Portakal Film Festivali ve 37. Ankara Film Festivali gibi prestijli duraklardaki gösterimlerinin ardından 2027 ilkbaharında seyirciyle buluşmaya hazırlanıyor.
Biz de Beyazperde olarak, teknoloji ve sanatın kesişim noktasında heyecan verici bir pencere açan bu projenin ardındaki yaratıcı zihinle bir araya geldik. Yapay zekanın sinematografik bir araca dönüştüğü o zorlu ve titiz üretim sürecini, festival yolculuğunu ve Uyuyan Kadın’ın yaratılış hikayesini Vikki Bardot'nun kendisinden dinledik.
Bir filmin sanatsal değerini ve niteliğini kullanılan araçlar değil, filmin kendisi belirler.
Hande Kara: Öncelikle çifte prömiyer heyecanıyla başlayalım. "Uyuyan Kadın", 63. Antalya Altın Portakal'da sinemaseverlerle buluşurken, hemen ardından 36. CottbusFilm Festivali Ana Yarışması'na seçilen ilk yapay zekafilmi olarak tarihe geçiyor. Cottbus direktörü BerndBuder'in "uzun zamandır beklenen yeni bir perspektif" olarak tanımladığı bu başarı, geleneksel sinema kurumlarının yapay zekaya olan önyargılarının kırılmaya başladığının bir göstergesi mi? Film köklü festivallerde gösterilmeye devam ediyor, Cottbus’tan sonra Paris’te 24. Uluslararası Signes de Nuit’in açılış filmi oldu ve bu hafta da 37. Ankara Film Festivali’nde izleyici karşısına çıkıyor.
Gizem Avcıoğlu: Yapay zekâyla üretilen kalitesiz kısa videoların sinema dünyasında ciddi bir önyargı yarattığını düşünüyorum. Böyle bir dönemde Uyuyan Kadın’ın Cottbus gibi köklü bir festivalin ana yarışmasına seçilmesi beni çok sevindirdi. Avrupa’daki başka önemli festivaller de filmle ilgilenmişti ama çoğu deneysel yan bölümlerde göstermek istiyordu. Biz de ana yarışma daveti nedeniyle uluslararası prömiyer için Cottbus’u tercih ettik. Uyuyan Kadın’ın geleneksel yöntemlerle çekilmiş filmlerle yan yana gösterilmesi benim için önemli. Yalnızca yapay zekâ filmlerinin yarıştığı festivalleri anlamsız buluyorum ve bunlara başvurmuyorum. Bir filmin sanatsal değerini ve niteliğini kullanılan araçlar değil, filmin kendisi belirler. Önyargılara gelince, elbette zamanla kırılacaklar. Sinema ve sanat tarihi benzer dönüşümlerle dolu. Ama sırf üretimi kolaylaştığı için yapılan ve birbirine benzeyen yapay zekâ filmlerine yönelik direncin ortadan kalkacağını da sanmıyorum. Bizim yaklaşımımız bu noktada zaten biraz farklı. Yapay zekâyla mevcut popüler sinema kalıplarını yeniden üretmenin, fragman gibi olan ve kavramsal derinliği zayıf filmler yapmanın pek bir esprisi yok. Bu araçların asıl potansiyelini yeni anlatım biçimlerinde görüyorum. Bu yüzden diyalog ve geleneksel olay örgüsünden uzak, montaj ve yinelemeye dayanan, deneme-film ve avangart sinema geleneğinden beslenen bir sinema diliyle ilgileniyorum.Sonuçta bu araçları yeni bir ifade biçimi geliştirmek için kullanmadıkça önyargıların kırılıp kırılmamasının da pek önemi yok.
.
Hande Kara: Filmin edebi kökleri Georges Perec'e dayanıyor. Perec’in kült eseri “Uyuyan Adam”daki o meşhur varoluşsal izolasyon ve yabancılaşma temasını, günümüzün internet ve teknoloji çağındaki manevi kopuş ile nasıl sentezlediniz? Günümüzün uyuyan insanı 60'lardakinden ne kadar farklı?
Gizem Avcıoğlu: Yabancılaşmanın özü aynı, sadece biçimi değişiyor. Zaten filmde farklı eserlere göndermelerle metinlerarası bir anlatı kurmamın amaçlarından biri de bunu göstermek. Günümüzün yabancılaşmasına yalnızca teknoloji ve sosyal medya yüzünden ulaşmadık. Bu noktaya farklı biçimlerde, adım adım ilerleyerek geldik. Günümüzdeki durumun, geçmişte maneviyattan koparak iletişimsizliğin içine düşen materyalist toplumsal dönemlerle bir bağı var. Perec’in karakteri toplumdan uzaklaşarak, kendini dünyadan soyutlayarak yabancılaşıyordu. Bugün ise tam tersine, sürekli bağlantıda kalarak yabancılaşıyoruz. Her an binlerce görüntüye, habere ve düşünceye maruz kalıyoruz ama giderek daha az şey hissediyoruz. Herkes sürekli bir şeylerle meşgul, sürekli iletişim hâlinde ama bu hareketlilik aslında insanın kendi özüyle kurduğu bağın kopuşunu gizliyor. Uyuyan Adam romanının 1974 tarihli sinema uyarlaması filmimin çıkış noktalarından biriydi. Oradaki pek çok tercihi bilinçli olarak tersine çevirdim. Tek bir erkek karakterin yerine sürekli değişen kadınları, boş ve ıssız kompozisyonların yerine kalabalıkların içine sıkışmış karakterleri koydum. Yüksek kontrastlı siyah-beyaz görüntülerin yerine de renkli, yumuşak ışıklı, puslu ve solgun bir sinematografi tercih ettim.Nihayetinde ilginç olan şu ki bütün bu unsurları tersine çevirip günümüze uyarlasam da ortaya yine benzer bir yabancılaşma, uyuşukluk ve hissizleşmenin çıkması.
.
Filmimde diyalog yok, yalnızca tek bir anlatıcı ses var.
Hande Kara: Üretim sürecindeki rakamlar çok çarpıcı: İki yıllık bir çalışma ve 50 binden fazla görüntü. Üstelik kendi eğittiğiniz yapay zeka modelleriyle çalışıp, dış sesi de yine kendi sesinizin yapay zeka klonuyla oluşturdunuz. Bir yönetmen olarak bu derece kişiselleştirilmiş teknolojik araçlarla çalışmak, geleneksel set dinamiklerine kıyasla size nasıl bir sanatsal kontrol veya zorluk sağladı?
Gizem Avcıoğlu: Benim için yönetmenlik, bir filmin bütün estetik ve anlatımkararlarının arkasında kişisel bir bakış açısının olması demek. Yapay zekânın en büyük avantajlarından biri filmin görsel ve işitsel dünyası üzerinde çok daha doğrudan kontrol sahibi olabilmek. Bu da onu auteur sineması için, özellikle filmin tüm estetik kararlarına hâkim olmak isteyen bağımsız yönetmenler için elverişli bir araç hâline getiriyor. Uyuyan Kadın’da özellikle sinematografik tercihler ve görsel dünya üzerine çok çalıştım. İki yıl boyunca farklı görsel denemeler yaptım ve istediğim atmosferi yakalayabilmek için her planı önce tek tek resim olarak oluşturdum. Filmin rüyayı andıran bir atmosferi olması gerekiyordu. Bu yüzden yumuşak odak, aşırı dar alan derinliği ve ışığın dağılıp saçılması gibi tekniklerle puslu bir dünya kurdum. Filmde anılar, rüyalar, gerçeklik ve olasılıklar sürekli birbirine karışıyor. Görsel dünyanın da bu sınırların belirsizliğini taşımasını, uyku hâlinin akışkanlığını yansıtmasını istedim. Filmimde diyalog yok, yalnızca tek bir anlatıcı ses var. Bunun için de kendi ses kayıtlarımla eğittiğim bir yapay zekâ ses klonu kullandım. Böylece daha mekanik, tekdüze ve duygulardan arınmış bir anlatım elde ettim. En kişisel anlatım unsurlarından biri olan kendi sesim bile filmdeki yabancılaşmanın bir parçasına dönüştü.
Hande Kara: Filmde bireysel ve kolektif deneyim iç içe geçiyor. Yarı otobiyografik bir senaryodan yola çıkmanıza rağmen karakterin farklı kadın bedenleri, yüzleri ve kimlikleri arasında dolaşmasını tercih etmişsiniz. Yapay zekanın sunduğu bu akışkan görsellik, filmdeki duygusal uyuşma ve hafıza kaybı hissini desteklemek için nasıl bir araç haline geldi?
Gizem Avcıoğlu: Perec’in en sevdiğim yanlarından biri otobiyografiye sıra dışı yaklaşımı. Kendi hayatını doğrudan anlatmak yerine listelerin, gündelik hayatın tekrar eden ayrıntılarının, okuduğumuz kitapların, gözlemlerimizin, odamızdaki eşyaların hayatımız hakkında çok daha fazla şey anlatabileceğine inanması. Ben de benzer bir yöntem izledim. Film kolektif bir anlatıya sahip olsa da çıkış noktası alabildiğine kişisel. Filmimde Uyuyan Adam’daki gibi tek bir karakter olmasını istemedim. Tek bir karakteri izlediğimizde zihnimiz onu sorunları olan bir insan olarak kodluyor ve pek üzerimize alınmıyoruz. Bu da filmin eleştirilerinin yeterince derine işlemesini engelliyor. Oysa anlatı kolektif hâle geldiğinde bu mesafeyi korumak zorlaşıyor. Başkasının sorunları olarak görüp geçiştirebileceğimiz şeylerle kendimiz üzerinden yüzleşmek zorunda kalıyoruz. Böylece çok daha sert eleştirileri gündelik hayatın sıradanlığı içinde yapmak mümkün oluyor. Film boyunca sürekli değişen kadınlar var ama hepsi aslında aynı karakterin farklı yüzleri. Bir süre sonra kimin hikâyesini izlediğimizin önemi kalmıyor. Kendimizi de onun bir parçası olarak buluyoruz. Festival gösterimlerinden sonra pek çok kişi bana filmde kendisini gördüğünü, kimseye anlatmadığı tuhaf alışkanlıklarını perdede izliyormuş gibi hissettiğini söyledi. Sentetik yüzler ve dramatik olmayan dış ses de bu açıdan avantaj sağlıyor. Çünkü karakterlerin duygularını açıkça ifade etmemesi, izleyicinin kendi duygularını onlara yansıtmasına imkân tanıyor. Zaten 1974 tarihli Uyuyan Adam’daki oyuncu da donuk, adeta robot gibi bir performans sergiler. Hiç konuşmaz ve hiç mimik yapmaz. Yapay zekâyla üretilen yüzlerin mekanikliği de Bresson’u hatırlatan bu yaklaşımla çok örtüşüyor.
.
Deneme-film formunda keşfedilecek çok şey var.
Hande Kara: En dikkat çekici zıtlıklardan biri, geleceğin teknolojisi ile geçmişin estetiğinin buluşması. Yapay zeka gibi fütüristik bir araç kullanırken görsel ve anlatısal olarak Chris Marker, Jean-Luc Godard ve Marguerite Duras gibi isimlerin şekillendirdiği 60'lar Avrupa’sının deneysel sineması geleneğiyle bağ kurmayı nasıl başardınız?
Gizem Avcıoğlu: Sinemada beni en çok heyecanlandıran dönemlerden biri 60’ların Avrupa sineması. Özellikle dönemin klasik hikâye anlatım kalıplarının dışına çıkan yönetmenlerinin sinemanın olanaklarını zorlaması, görüntüyle ses arasında kurdukları alışılmadık ilişkiler, hafıza ve zamanla oynama biçimleri hâlâ çok ilham verici. Bugün teknolojimiz çok daha gelişmiş olsa da sinemanın biçimsel olarak aynı ölçüde cesur olduğunu düşünmüyorum. Günümüzde hikâyenin, kusursuz senaryo matematiğinin ve oyunculuk performanslarının domine ettiği bir sinema anlayışı hâkim. Biraz zorba bir film kültürü bu. İyi filmlerin hep aynı şeyleri iyi yapmasını beklemeye alıştık ve sinema sanatının potansiyelini unuttuk. Oysa sinema henüz çok genç bir sanat ve bana kalırsa daha pek çok kez değişecek. Deneme-film formunda, görüntüyle örtüşmeyen metinlerde, doğrusal ilerlemeyen ses kuşaklarında keşfedilecek çok şey var. Bahsi geçen yönetmenlerin çoğu, görüntüyle anlatılanları ses ve metinden bağımsızlaştırarak çok katmanlı filmler yaptılar. Ben de film boyunca tekrar eden paslı demirler, vitrin mankenleri, sonsuz koridorlar ve birbirine dolanmış kablolar üzerinden metaforik bir görsel anlatım kurdum. Bu imgeleri farklı bağlamlarda yineleyerek anlamlarını çoğaltmak istedim. Ses kuşağı, sinematografi ve metin gibi sinemasal anlatımın unsurlarını sistematik bir yapı kurarak kullandım. Bir anlamda bütün bunlar yeni bir teknolojinin sağladığı olanaklarla mümkün oldu. Ama diğer yandan, uzun zamandır geri planda kalmış, montaja dayanan eski bir Avrupa sinema geleneğini de yeniden ele almış oldum.
Hande Kara: Türkiye'de 2027'de Başka Sinema dağıtımıyla vizyona girecek olan filmin, bütçe ve finansman engellerine takılan genç bağımsız sinemacılar için nasıl bir alternatif yol haritası sunduğunu düşünüyorsunuz?
Gizem Avcıoğlu: Filmi birlikte yazdığımız ve yapımını üstlendiğimiz eşim Alkan Avcıoğlu ile bu araçların bağımsız sinema için taşıdığı potansiyeli sık sık konuşuyoruz. Çünkü yaratıcı yönetmenler için finansman bulmak, vizyonlarını anlamayan yapımcılarla çalışmak ya da projelerini fon veren kurumların beklentilerine göre şekillendirmek büyük sorunlar. Elbette her proje için değil ama bazı filmler için yapay zekâ bunlara gerçek bir alternatif sunuyor. Gerçek Ötesi (Post Truth) ve şimdi Uyuyan Kadın ile ne fon arayışına girdik ne destek başvurusunda bulunduk, bir yandan da ne piyasanın koşullarını düşündük ne de yapımcılarla çalışmak zorunda kaldık. Bütçelerin, piyasanın, fon sistemlerinin ve bu kurumların ideolojik tercihlerinin belirleyiciliğinden uzak durabildik. Bu da bize sinema endüstrisinin neredeyse bütün mekanizmalarından bağımsız, gerçekten özgür filmler yapma imkânı verdi. Sinema sektöründe yaklaşık 20 yıllık deneyimim var. Farklı sistemleri, farklı rollerde yakından tanıdım. Bu yüzden yaratıcı özgürlüğün ne kadar zor elde edildiğini ve böyle bir bağımsızlığın ne kadar kıymetli olduğunu biliyorum. Ama sistemler yalnızca dışarıdaki kurumsal yapılarda var olmuyor, zihinlerimize de yerleşmiş durumdalar. Bilinçli ya da bilinçsiz olarak filmlerini daha kolay fon alacak veya ödül kazanma ihtimali yüksek olacak şekilde yazan yönetmenler biliyorum. Gerçek engeller hiçbir zaman yalnızca bütçe ve finansman değil. Asıl engel, hep birbirinin aynısını yaparak başarıya ulaşmaya çalışan zihniyette. Şimdi yapay zekâ gibi yepyeni bir araç elimizdeyken mevcut filmlerin ucuz kopyalarını üretmenin pek bir anlamı yok. Bu yüzden bütçe engellerini aşmaktan önce yaratıcı düşüncenin sınırlarını aşabilmek hâlâ daha önemli.